نوشته ها

تخت جمشید

ارسال شده توسط :

تخت جمشید

تخت جمشید (استان فارس)

تخت جمشید ، مجموعه ای از کاخ های بسیار باشکوهی است که ساخت آنها در سال ۵۱۲ قبل از میلاد آغاز شد و اتمام آن ۱۵۰ سال به طول انجامید . تخت جمشید در محوطه وسیعی واقع شده که از یک طرف به کوه رحمت و از طرف دیگر به مرودشت محدود است . این کاخ های عظیم سلطنتی در کنار شهر پارسه که یونانیان آن را پرسپولیس خوانده اند ساخته شده است . ساختمان تخت جمشید در زمان داریوش اول در حدود ۵۱۸ هجری قمری ، آغاز شد . نخست صفه یاتختگاه بلندی را آماده کردند و روی آن تالار آپادانا و پله های اصلی و کاخ تچرا را ساختند . پس از داریوش ، پسرش خشایارشاه تالار هدیش را بنا نمود و طرح بنای تلار صد ستون را ریخت . اردشیر اول تالار صد ستون را تمام کرد . اردشیر سوم ساختمان را آغاز کرد که ناتمام ماند .

 این ساختمان ها بر روی پایه هایی ساخته شــده که قسمتـی از آنها صخره های عظیم و یکپارچه بوده و یا آنها را در کوه تراشیده اند   تخت جمشید در مساحتی به وسعت ۱۳ هکتارساخته و ادامه یافت . مصالح به کار رفته در بنای تخت جمشید عبارت بوده از : سنگ ، خشت و گل ، آجر ، گچ ، چوب ، آهن ، فلزات گران بها ( طلا – نقره – مس ) عاج ، لا جورد ، عقیق و … دیوار های تخت جمشید در برخی جا ها به ضخامت ۵/۵ متر بوده و قطعه سنگ های به کار رفته به وزن بیش از ۴۵ تن می رسیده . تخت جمشید دارای سیستم حرارتی و تهویه بوده ، که فضا های داخل آن را در زمستان گرم و در تابستان خنک و معتدل می کرده است . دشت سرسبز مرودشت ، سقف های بسیار بلند و فضا های وسیع ، در های گشاده و پنجره های متعدد هوای تخت جمشید را در تابستان معتدل و خنک می ساخته و در زمستان دیوار های خشتی و لایه های گچ که یک عایق حرارتی تشکیل می داده ، پرده های ارغوانی بلند و ضخیم که مانع نفوذ سرما به درون فضا ها و تالار ها می شده ، پوشش سقف نیز چوبی بوده که این امر در گرم شدن محیط تاثیر به سزایی داشته است . تخت جمشید نیز دارای سیستم آب و فاضلاب بوده ، در تخت جمشید مجاری زیرزمینی آبرسانی و فاضلاب پیچ در پیچی کشف شده که به طول بیش از ۲ کیلو متر می رسد .   معماری هخامنشی ، هنری است امتزاجی که از سبک معماری های بابل و آشور و مصر و شهر های یونانی آسیای صغیر و قوم اورارتو اقتباس شده و با هنر نمایی و ابتکار روح ایرانی نوع مستقلی را از معماری پدید آورده است . هخامنشیان با ساختن این ابنیه عظیم می خواستند عظمت شاهنشاهی بزرگ خود را به جهانیان نشان دهند .   تخت جمشید در اواخر سال ۱۳۱۲ شمسی براثر خاکبرداری در گوشه شمال غربی صفه تخت جمشید قریب چهل هزار لوحه های گلی به شکل و قطع مهر های نماز بدست آمد . بر روی این الواح کلماتی به خط عیلامی نوشته شده بود . پس از خواندن معلوم شد که این الواح عیلامی اسناد خرج ساختمان قصر های تخت جمشید می باشد . از میان الواح بعضی به زبان پارسی و خط عیلامی است . از کشف این الواح شهرت نابجایی را که می گفتند قصر های تخت جمشید مانند اهرام مصر با ظلم و جور و بیگار گرفتن رعایا ساخته شده باطل گشت ، زیرا این اسناد عیلامی حکایت از آن دارد که به تمام کارگران این قصور عالیه اعم از عمله و بنا و نجار و سنگتراش و معمار و مهندس مزد می دادند و هر کدام از این الواح سند هزینه یک یا چند نفر است . کارگرانی که در بنای تخت جمشید دست اندرکار بودند ، از ملت های مختلف چون ایرانی و بابلی و مصری و یونانی و عیلامی و آشوری تشکیل می شدند که همه آنان رعیت دولت شاهنشاهی ایران بشمار می رفتند . گذشته از مردان ، زنان و دختران نیز به کار گل مشغول بودند . مزدی که به این کارگران می دادند غالباً جنسی بود نه نقدی ، که آن را با یک واحــد پـول بابلی به نام « شکــل » سنجیده و برابر آن را به جنس پرداخت می کردند . اجناسی را که بیشتر به کارگران می دادند و مزد آن محسوب می شد عبارت از : گندم و گوشت .

 تخت جمشید نه یک شهر بوده و نه یک دژ و نه یک پرستش گاه ، تخت جمشید دو نقش جداگانه اما تا اندازه ای به هم پیوسته ایفا می کرده ، نخست اینکه چون در قلب امپراطوری قرار داشته گنج خانه ی مناسبی برای اندوختن ثروت روز افزون کشور بوده ، دوم اینکه جایگاه مناسب و با شکوهی برای برگذاری مراسم و جشن هایی بوده که در آن زمان برگزار می شده ( جشن های مهرگان و اعیاد نوروز ) به نقل از مورخان در تخت جمشید بیش از ۱۲۰۰۰۰ سکه ی طلا و نقره ، ظروف و مجسمه های بسیار ناب ، اثاث گرانقیمت ، نیمکت های زرین ، لباس ها وفرش های ارغوانی گرانبها و … نگهداری می شده که در نهایت با حمله ی اسکندر مقدونی همه ی این اشیاء یا به غارت رفت یا طعمه ی حریق شد . اسکندر وقتی که وارد تخت جمشید شد و این همه شکوه و ثروت دید دستور داد که هر چیز را که می توانند با خود ببرند و هر چیز را که نمی توانند نابود سازند . به نوشته ی مورخین باستان ثروت تخت جمشید با ۱۰۰۰۰ جفت اسب و قاطر و ۵۰۰۰ جفت شتر حمل و غارت شد . بعد از انتقال ثروت تخت جمشید اسکندردستورداد که تخت جمشید را به آتش بکشند . بگفته مورخین باستان تخت جمشید۳شبانه روز در آتش می سوخت و چهل شبانه روز از آن دود بر می خواست .  از آنچه امروز از تخت جمشید بر جای مانده تنها می توان تصویر بسیار مبهمی از شکوه و عظمت کاخ ها در ذهن مجسم کرد . با این همه می توان به مدد یک نقشه تاریخی که جزئیات معماری ساختمان کاخ ها در آن آمده باشد و اندکی بهره از قوه تخیل ، به اهمیت و بزرگی این کاخ ها پی برد . نکته ای که سخت غیر قابل باور می نماید این واقعیت است که این مجموعه عظیم و ارزشمند هزاران سال زیر خاک مدفون بوده تا اینکه در اواخر دهه۱۳۱۰خورشیدی کشف شد .   چیزی که در نگاه اول در تخت جمشید نظر بیننده را به خود جلب می کند ، کتیبه ها و سنگ نبشته های گذر خشایارشاه است که به زبان عیلامی و دیگر زبان های باستانی تحریر شده است . از این گذر به مجموعه کاخ های آپادانا می رسیم ، جائی که در آن پادشاهان بار می دادند و مراسم و جشن های دولتی در آن برگذار می شد .  امروزه مقادیر عمده ای طلا و جواهرات در این کاخ ها وجود داشته که بدیهی است در جریان تهاجم اسکندر به غارت رفته باشد . تعداد محدودی از این جواهرات در موزه ملی ایران نگهداری می شود . بزرگترین کاخ در مجموعه تخت جمشید کاخ مشهور به ” صد ستون ” است که احتمالا یکی از بزرگترین آثار معماری دوره هخامنشیان بوده و داریوش اول از آن به عنوان سالن بارعام خود استفاده می کرده است . محققین به این نکته ی مهم رسیده اند که اگر نقشه ی امپراطوری هخامنشی را بنگریم و یک خط از شمال شرقی ترین نقطه ( سغد ) تا جنوب غربی ترین نقطه ( حبشه ) بکشیم و یک خط از شمال غربی ترین نقطه ( یونان ) تا جنوب شرقی ترین نقطه ( هند ) به صورت ضربد ر بکشیم مرکز تقاطع این دو خط محل ساخت تخت جمشید می شود ، که این خود جای تامل و اندیشیدن دارد .

  تخت جمشید یا پارسه نام یکی از شهر های باستانی ایران است که سالیان سال پایتخت تشریفاتی امپراتوری ایران در زمان دودمان هخامنشیان بوده ‌است . باور تاریخدانان بر این است که اسکندر مقدونی سردار یونانی در ۳۳۰ پیش از میلاد ، به ایران حمله کرد و تخت جمشید را به آتش کشید و احتمالا بخش عظیمی از کتاب ها ، فرهنگ و هنر هخامنشی را با اینکار نابود نمود . نام تخت جمشید در زمان ساخت « پارسَه » به معنای « شهر پارسیان » بود . یونانیان آن را پِرسپولیس ( به یونانی یعنی « پارسه‌شهر » ) خوانده ‌اند . در فارسی معاصر این بنا را تخت جمشید یا قصر شاهی جمشید پادشاه اسطوره‌ ای ایران می‌ نامند که در شاهنامه فردوسی نیز آمده ‌است . قدیمی‌ ترین بخش تخت جمشید بر پایه یافته ‌های باستان‌ شناسی مربوط به سال ۵۱۵ پیش از میلاد است . آنگونه که در منابع متعدد و گوناگون تاریخی آمده‌ است ساخت تخت جمشید در حدود ۲۵ قرن پیش در دامنه غربی کوه رحمت ، به عبارتی میترا یا مهر و در زمان داریوش بزرگ آغاز گردید و سپس توسط جانشینان وی با تغییراتی در بنای اولیه آن ادامه یافت . بر اساس خشت نوشته‌ های کشف شده در تخت جمشید در ساخت این بنای با شکوه معماران ، هنرمندان ، استادکاران ، کارگران ، زنان و مردان بی‌ شماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمه کارگری نیز استفاده می‌کردند . ساخت این مجموعه بزرگ و زیبا بنا به روایتی ۱۲۰ سال به طول انجامید . وسعت‌ کامل کاخ ‌های‌ تخت‌ جمشید ۱۲۵ هزار متر مربع‌ است که از بخش‌ های‌ مهم‌ زیر تشکیل‌ یافته‌ است‌:

 کاخ ‌های‌ رسمی‌ و تشریفاتی‌ تخت جمشید ( کاخ دروازه ملل )

سرای‌ نشیمن‌ و کاخ ‌های‌ کوچک‌ اختصاصی‌

خزانه شاهی‌

دژ و باروی‌ حفاظتی‌

هرتزفلد معتقد بود دلیل ساخت تخت جمشید نیاز به جوی شاهانه و باشکوه٬ نمادی برای امپراتوری پارس و مکانی برای جشن گرفتن وقایع خاص به خصوص نوروز بوده‌ است .به دلایل تاریخی تخت جمشید در جایی که امپراتوری پارس پایه گذاشته شده بود ساخته شده ‌است . هر چند در زمان مرکز امپراتوری نبوده ‌است .   معماری تخت جمشید به دلیل استفاده از ستون‌ های چوبی مورد توجه قرار گرفته ‌است .معماران تخت جمشید فقط زمانی از سنگ استفاده کرده‌ اند که بزرگ ترین سرو‌ های لبنان یا ساج‌ های هند اندازه‌ های لازم برای تحمل سقف را نداشته ‌اند . در حالی که ته ستون ‌ها و سر ستون‌ ها از سنگ بوده ‌اند . کاخ آپادانا در شمال و شرق دارای دو مجموعه پلکان است . پلکان ‌های شرقی این کاخ که از دو پلکان – یکی رو به شمال و یکی رو به جنوب – تشکیل شده ‌اند ، نقوش حجاری ‌شده‌ ای را در دیوار کناره خود دارند . پلکان رو به شمال نقش ‌هایی از فرماندهان عالی‌رتبه نظامی مادی و پارسی دارد در حالی که گل ‌های نیلوفر آبی را در دست دارند ، حجاری شده ‌است . در جلوی فرماندهان نظامی افراد گارد جاویدان در حال ادای احترام دیده می ‌شوند . در ردیف فوقانی همین دیواره ، نقش افرادی در حالی که هدایایی به همراه دارند و به کاخ نزدیک می ‌شوند ، دیده می ‌شود . بر دیواره پلکان رو به جنوب تصاویری از نمایندگان کشور های مختلف به همراه هدایایی که در دست دارند دیده می‌شود . هر بخش از این حجاری اختصاص به یکی از ملل دارد که در شکل زیر مشخص شده اند  :

 ۱-  مادی‌ ها ۲ – ایلامی ‌ها ۳- پارت ‌ها ۴- سغدی ‌ها ۵- مصری‌ ها ۶- باختری‌ ها ۷- اهالی سیستان ۸- اهالی ارمنستان ۹- بابلی ‌ها ۱۰- اهالی کلیکیه ۱۱- سکا های کلاه‌تیزخود ۱۲- ایونی ‌ها ۱۳- اهالی سمرقند ۱۴- فنیقی‌ ها ۱۵- اهالی کاپادوکیه ۱۶- اهالی لیدی ۱۷- اراخوزی ‌ها ۱۸- هندی‌ ها ۱۹- اهالی مقدونیه ۲۰- اعراب ۲۱- آشوری ‌ها ۲۲- لیبی ‌ها ۲۳- اهالی حبشه.

  کاخ آپادانا از قدیمی ‌ترین کاخ ‌های تخت جمشید است . این کاخ که به فرمان داریوش بزرگ بنا شده ‌است ، برای برگزاری جشن‌ های نوروزی و پذیرش نمایندگان کشور های وابسته به حضور پادشاه استفاده می ‌شده ‌است .   این کاخ توسط پلکانی در قسمت جنوب غربی آن به « کاخ تچرا » یا « کاخ آینه » ارتباط می ‌یابد . کاخ آپادانا از ۷۲ ستون تشکیل شده ‌است که در حال حاضر ۱۴ ستون آن پا برجاست ته ستون های ایوان کاخ گرد ولی ته ستون های داخل کاخ مربع شکل می باشد . تچر یا تچرا به معنای خانه زمستانی می ‌باشد . این کاخ نیز به فرمان داریوش کبیر بنا شده و کاخ اختصاصی وی بوده ‌است . روی کتیبه ‌ای آمده : « من داریوش این تچر را ساختم » .   این کاخ یک موزه  خط  به شمار می‌رود از پارسی باستان گرفته در این کاخ کتیبه وجود دارد تا خطوط پهلوی بالای ستون‌ ها از نمای جلویی‌ های مصری استفاده شده ‌است . قسمت اصلی کاخ توسط داریوش بزرگ و ایوان و پلکان سنگی جنوبی توسط خشایارشاه و پلکان سنگی غربی توسط اردشیر دوم بنا شده ‌است.

  کاخ هَدیش

این کاخ که کاخ خصوصی خشایارشا بوده ‌است در مرتفع‌ ترین قسمت صفه تخت جمشید قرار دارد . این کاخ از طریق دو مجموعه پلکان به کاخ ملکه ارتباط دارد . احتمال می رود آتش سوزی از این مکان شروع شده باشد به خاطر نفرتی که آتنی‌ ها از خشایارشاه داشتند به خاطر به آتش کشیده شدن آتن به دست وی .

  آرامگاه‌ های شاهنشاهان

 در فاصله ۶ و نیم کیلومتری از تخت جمشید نقش رستم قرار دارد . در نقش رستم آرامگاهای شاهنشاهانی مانند داریوش بزرگ ٫ خشایارشاه ٫ اردشیر یکم و داریوش دوم واقع است . آرامگاه پنجمی هم هست که نیمه کاره باقی مانده و احتمالا متعلق به داریوش سوم است .

  مجموعه‌ کاخ ‌های‌ تخت‌ جمشید ، در سال‌ ( ۳۳۰ پیش‌ از میلاد ) به‌ دست‌ اسکندر مقدونی به‌ آتش‌ کشیده‌ شد و تمام‌ بنا های‌ آن‌ به‌ صورت‌ ویرانه‌ در آمد . از بنا های‌ بر جای‌ مانده‌ و نیمه‌ ویرانه‌ ، بنای‌ مدخل‌ اصلی‌ تخت‌ جمشید است که‌ به‌ کاخ‌ آپادانا معروف‌ است‌ و مشتمل‌ بر یک‌ تالار مرکزی‌ با ۳۶ ستون‌ و سه‌ ایوان‌ ۱۲ ستونی‌ درقسمت‌ های‌ شمالی‌ ، جنوبی‌ و شرقی‌ است‌ که‌ ایوان‌ های‌ شمالی‌ و شرقی‌ آن‌ به ‌وسیله‌ پلکان‌ هایی‌ به‌ حیاط‌ های‌ مقابل‌ متصل‌ و مربوط‌ می ‌شوند . بلندی‌ صفه‌ در محل‌ کاخ‌ آپادانا ۱۶ متر و بلندی‌ ستون‌ های‌ آن‌ ۱۸ متر است‌ . این‌ مجموعه‌ در فهرست‌ آثار تاریخی‌ ایران و نیز در فهرست میراث جهانی یونسکو به‌ ثبت‌ رسیده‌ است‌ .

۱


گفتگو

  1. m  شنبه, ۰۹ آبان ۱۳۹۴

    به نظرم تخت جمشید کار معماران ایرانی نبوده، چون معماری اصیل ایرانی معماری خشتی است مانند: چغازنبیل و ارگ بم و… که با آب و هوای ایران سازگار تر بوده و هزینه ساخت کمتری دارد. ولی در کشورهای اروپایی که رطوبت هوا زیاد و نزولات جوی فراوان است، بنای خشتی دوام زیادی ندارد. لذا معماران آنجا برای ساخت بناهای بادوام مجبور به استفاده از سنگ شده اند که دوام زیادی دارد و به همین دلیل پیکره تراشی هم پیشرفت پیدا نمود. که البته آن را هم از مصریان باستان آموخته اند. احتمال زیاد تخت جمشید توسط معمارانی که در جنگ ایران با روم شرقی و یونان، اسیر ایرانیان شده بودند، ساخته شده و به همین دلیل هم توسط اسکندر و یارانش به آتش کشیده شد. چون آن را متعلق به ایرانیان نمی دانستند. لذا بناهای سنگی مانند تخت جمشید مربوط به یک مقطع خاصی از تاریخ ایران یعنی زمان فتوحات می باشند و در قبل و بعد از این بازه زمانی دیگر اثری از این نوع معماری به چشم نمی خورد. و الآن هم به همین دلیل غرب سعی در تبلیغ آن و معرفی اش بعنوان نماد تاریخ و تمدن ایران دارد. چون خود را مالک معنوی آن می داند.

    (پاسخ)

نوشتن یک نظر

Show Buttons
Share On Facebook
Share On Twitter
Share On Google Plus
Share On Linkedin
Share On Youtube
Hide Buttons