نوشته ها

شهر سوخته

ارسال شده توسط :

شهر سوخته

شهر سوخته ( استان سیستان و بلوچستان)

شهری که از آن به نام شهر سوخته یاد می شود شهری است که بقایای آن با داغ هایی از سوختگی و آتش سوزی های وسیع در گستره ای به وسعت بالغ بر یکصد و پنجاه هکتار در دشت سیستان در فاصله ۵۵ کیلومتری جنوب غرب شهر زابل واقع شده است .اگر چه نام اولیه و اصلی شهر همچنان گمنام و ناشناخته است اما سیاحان و بازدید کنندگانی که از این محوطه باستانی دیدن کرده اند به واسطه بقایای خاکستر و آثار سوختگی گسترده ای که در سطح وسیعی از آن مشاهده می شود بدان شهر سوخته نام نهاده اند. این شهر در مدتی بیش از یک هزارو دویست سال (در خلال سالهای ۳۲۰۰ تا ۲۰۰۰ قبل از میلاد مسیح) مورد سکونت بوده بعنوان یکی از مهمترین و در عین حال بزرگترین کانونهای استقراری بشر در عصر برنز (مفرغ) و همچنین پایان دوره استقرار در روستاها و آغاز شهر نشینی در منطقه شرق فلات مرکزی ایران محسوب می شود .پس از گزارش ها و توصیفاتی که سیاحان داخلی و مورخان و باستان شناسان خارجی از این محل دادند برای اولین بار کاوشهای علمی باستان شناسی در آن سال ۱۳۴۶ ه. ش توسط هیات باستان شناسی موسسه شرق شناسی ایزمئو قدیم (ایسائو جدید) ایتالیا به سرپرستی پرفسور موریتسیو توزی در بخشهای مختلف آن از جمله مسکونی (شرقی و مرکزی)، کاخ سوخته، صنعتی مرکزی و… گورستان صورت گرفت که روشن نمود شهر سوخته در زمان حیات خود دارای چهار دوره استقراری ( و ۱۰ فاز) متمایز بوده که در دوره های دوم و اول این شهر به گونه ای که دست یافته های آن نشانگر استعداد و نبوغ ساکنان شهر سوخته و دستیابی و بهره گیری دانش و علوم مختلف بوده است. کاوش های هیئت ایتالیایی در شه رسوخته تا سال ۱۳۵۷ ادامه یافت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی مدتی کاوش های باستان شناسی در شهر سوخته متوقف شد تا اینکه در سال ۱۳۷۶ یک هیئت باستان شناسی ایرانی از سرگرفته شد. کاوشهای هیات ایرانی به سرپرستی دکتر منصور سید سجادی آغاز و بطور منظم تا کنون برگزار می گردد شهر سوخته دارای بخشهای مهمی همچون بخشهای مسکونی شرقی ، بخش صنعتی مرکزی مجموعه بناها و ساختمانهای عمومی (عام المنفعه) همچون کاخ سوخته، نیایشگاه یا بناهای یادمانی و گورستان و… بوده است. محلات مسکونی آن دارای خیابانهای اصلی بوده و با کوچه های فرعی از هم جدا شده اند و هر مجموعه معماری مسکونی آن غالبا شامل بنای خشتی چهار گوشه ای بود که با سقفی مسطح از تنه های درختان و شاخ و برگ و حصیر و گل پوشش داده شده بود در داخل فضاهای متعدد این منازل مکانهایی برای نگهداری حیوانات به عنوان آغل و فضاهایی به عنوان انبار ک برای نگهداری علوفه و غلات و همچنین اتاق هایی برای نشیمن و همزمان پخت و پز و ساخت صنایع دستی روزمره همچون حصیر بافی و ابزار سازی وجود دارد. فاضلاب مناطق مسکونی توسط لوله های سفالین (تنبوشه) به خارج از منازل و محلات مسکونی هدایت می شده است. در بخش شمال و شمال شرقی شهر سوخته دریاچه ای وجود داشته که ساکنان شهر که در آن اقدام به صید ماهی و شکار پرندگان کنار آبزی می کردند. در استپها و بوته زارهای پیرامون دریاچه، شکارچیان اقدام به شکار حیواناتی همچون آهو، جیر، گراز، بز و گور خر و سایر علفخواران کوچک می کردند. ساکنان شهر سوخته سنگ تراشان ماهر و زبر دستی بودند که بواسطه این دانش و هنرشان با استفاده از سنگ های تزئینی و نیمه قیمتی همچون مرمر، گران قیمت، عقیق، فیروزه، لاجورد، در کوهی، سنگ آهک و… انواع زیور آلات و مهر های تزئینی می ساختند و به اقصی نقاط پیرامون خود صادر می کردند از ورقه های نازک طلا که بوسیله چکش کاری پرداخت شده بود. انواع زیور آلات را که غالبا بصورت گوی های تو خالی بشکه ای شکل یا کروی بود گاها بصورت کاربرد توامان سنگ لاجورد و ورقه هایی از طلا، زیور آلات بسیار زیبایی می ساختند. سنت ساخت ریز ابزارهای سنگی از انواع سنگ های سخت و نیمه سخت، همچون سنگ چخماق، فلینت و غیره بطور گسترده ای وجود داشت. سرپیکانهای سنگی در انواع و اندازه های مختلف برای شکار انواع حیوانات کوچک و بزرگ علفخوار و همچنین شکار مرغان و پرندگان کنار آبزی ساخته و استفاده می شده است. تقسیم کار و حرفه های تخصصی و مشاغل گوناگون بصورت گسترده ای در شهر سوخته به چشم می خورد و مبادله کالا با کالا یا کالا با خدمات صورت می گرفت . هنر نساجی در ریسندگی و بافندگی در اوج رونق و شکوفایی خود بوده و شهر سوخته تنها سایت باستانی است که از این دوره زمانی (عصر مفرغ) بیشترین و در عین حال سالم ترین و دست نخورده ترین نمونه و قطعات پارچه های دست بافت، بدست آمده است. در بافت پارچه از نخ های چند رنگ نیز استفاده می شده است. نخ ها عموما دارای منشا حیوانی و گاه نبانی و گیاهی بو دنده اند. پارچه های بدست آمده در شهر سوخته نشان می دهد که در بافت آن ها حداقل از ۱۲ نوع انواع گره و بافت متفاوت استفاده می شده است. پارچه های مورد استفاده مردان عموما از پارچه های درشت باف (با تارو پود ضخیم) و پارچه های زنان شامل پارچه های ریز باف و ظریفی می شد که در برخی نشانه هایی از مهره دوزی (سنگ دوزی شده) با سنگ و مهره هایی از عقیق سوراخ شده کشف گردیده است. در شهر سوخته نوعی جامعه طبقاتی وجود داشته و مردم عموما دارای کار های آزاد شخصی و یا مشاغل دیوانی و نیمه دولتی بودند. برای گردهم آیی های بزرگ و محل های تجمع عمومی مردم، ساختمانهای بسیار عظیم و بزرگ چند طبقه از خشت و گل ساخته شده بود و این ساختمانهای عمومی عمدتا به مراکز دینی تعلق داشت. در کاوش های شهر سوخته بقایای اتاق های منقوش در کاخ سوخته و بناهای پلکانی چند طبقه عظیم در “منطقه بناهای یادمانی” کشف شده است. در این بناها تعداد زیادی پیکره های گلی از انسان و حیوان (عمدتا گاو نر کوهاندار) کشف شده است. انواع ابزار های متنوع، غالبا از جنس مس و مفرغ، سنگ، چوب و استخوان ساخته می شده است. از قدیمی ترین دوره سکونت در شهر سوخته یک “گل نوشته” بدست آمده است که به آن تابلت پروتو عیلامی (یا نبشته های پیش از اختراع خط) می گویند. این کشف مهم ترین کشف شهر سوخته محسوب می شود چرا که کشف این تابلت یا گل نوشته مرز آغازین مابین دوران بسیار طولانی پیش از تاریخ و دوران آغاز تاریخی و بکارگیری خط در دوران تاریخی و پس از آن محسوب می شود. کشفیات و دستاوردهای باستان شناسی شهر سوخته هر کدام در نوع خود کم نظیر و منحصر به فرد است که نشان دهنده اوج پیشرفت جامعه شهر سوخته در زمینه دانش و علوم مختلف از جمله ریاضی، پزشکی، کشاورزی و تکنولوژی بوده است که از مهم ترین این کشفیات می توان به کشف جمجمه ی جراحی شده، جام سفالین پایه دار منقوش با اولین نقش های پیوسته پویا نمایی، قالب چوبی کفش، تخته و مهره بازی، جعبه آینه و لوازم آرایش، لباس منجوق دوزی شده، چشم مصنوعی، شانه چوبی معرق کاری شده و غیره را نام برد. در جامعه شهر سوخته زنان از موقعیت اجتماعی بالایی برخوردار بودند و شواهد این امر بدست آمد. مهر های بزرگ دولتی و دیوانی بلند مرتبه و هم چنین قرار دادن اشیاء تدفینی نفیس و ارزشمند در فبور زنان بوده است. مالکیت خصوصی در سطح وسیعی گسترش یافته بود و مورد احترام عموم مردم بود. ساکنان شهر سوخته برای نشان دادن و احراز مالکیت خود، از انواع مهر های مسطح دکمه ای، از جنس های مختلف سنگ (سنگ صابون، سنگ آهک، سنگ لاجورد، سنگ مرمر، رودخانه ای خارا) و از فلزاتی همچون مس و مفرغ و از صدف و استخوان و سایر چیزها می ساختند. نوع، جنس و اندازه مهر و میزان سادگی یا پیچیدگی نقوش آن نشان دهنده سطح اجتماعی مالک و دارنده مهر محسوب می شد. درصد بالایی از مهر های ارزشمند با نقوش پیچیده در قبور زنان شهر سوخته بدست آمده بود. از شاخ و برگ و الیاف گیاهان، انواع دست بافت های مختلف را می بافتند. انواع حصیر و سبد (بصورت مسطح و یا بصورت قوس دار و ظرف شکل) بافته می شد. یکی از بی نظیر ترین آن ها یک ظرف از جنس حصیر است که به شکل کوله پشتی های امروز بافته شده بود و با دو بند بزرگ به پشت می افتاد که این ظرف گیاهی بطور غیرقابل باوری بصورت سالم و کامل بدست آمده است. هنر چوب کاری و ساخت ابزار و ظروف از چوب در اوج رونق و شکوفایی خود بوده است. از این هنر، ابزار و وسایلی همچون ملاقه چوبی، قلاب بافندگی، شانه، مهره، دوک، بازی های فکری چوبی مهره دار، خط کش، چرتکه، جعبه لوازم آرایش، قاب آینه و غیره بدست آمده است. در شهر سوخته با انتقال و گذر از دوران روستا نشینی به دوره آغاز شهرنشینی دیگر تدفین مردگان در داخل منازل مسکونی صورت نگرفت بلکه برای دفن مردگان خود فضایی به نام “گورستان” در خارج از منطقه مسکونی (شهر) در نظر گرفته شد. گورستان شهر سوخته یکی از بزرگترین گورستان های عصر مفرغ ایران و منطقه می باشد. این گورستان بالغ بر ۲۱ هکتار وسعت دارد و تخمین زده می شود که چیزی نزدیک به تا ۳۵ هزار تدفین در آن وجود داشته باشد. عمدتا با ارزش ترین دست یافته های باستان شناسی شهر سوخته از گورستان آن بدست آمده است. چرا که این اشیاء بصورت دست چین و انتخاب شده در درون قبور قرار داده شده بودند. غالبا اشیاء و ابزار خاص و انتخاب شده بوده اند که به واسطه معماری خاص قبور عمدتا بصورت سالم و کامل بدست آمده اند. در شهر سوخته و گورستان آن تا کنون بیش از یازده نوع ساختار معماری متفاوت شناسایی شده است و از مهمترین آن ها می توان به قبور چاله ای ساده، چاله دو قسمتی، خشت چین مربع، خشن چین مستطیل، خشت چین، مدور، قبور سردابه ای و قبور شبه سردابه ای و غیره را نام برد. ویژگی های خاص و منحصر به فرد شهر سوخته همچون نوع خاک و مواد تشکیل دهنده آن و اقلیم و شرایط زیست محیطی خاص باعث شده که زمان در شهر سوخته متوقف شود و اقلام فنا پذیر و تجزیه شونده ای همچون مواد ارگانیک (گیاهی و جانوری – انسانی و حیوانی) از تجزیه و نابودی سریع بطور غیر قابل باوری مصون بمانند. از این رو شهر سوخته را یک آزمایشگاه بزرگ با داده های دست نخورده و باقی مانده از پنج هزار سال پیش بشر می دانند. پرداختن به نتایج کاوش های شهر سوخته و کشفیات و دستاورد های فرهنگی- باستانی آن که هر کدام شاهکاری از بهره گیری از علوم و فنون و نبوغ ساکنان شهر سوخته در سه سال پیش از میلاد مسیح است، خود مجال و زمان بیشتری را می طلبد که انشاالله بصورت مفصل و مجزا بدان پرداخته خواهد شد. محمد حیدری- کارشناس باستان شناسی میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان

۰


نوشتن یک نظر

Show Buttons
Share On Facebook
Share On Twitter
Share On Google Plus
Share On Linkedin
Share On Youtube
Hide Buttons