نوشته ها

مفهوم شهر تاریخى

ارسال شده توسط :

مفهوم شهر تاریخى

(( مفهوم شهر تاریخى ))

شهر تاریخى بنا به تعریف، شهرى است که اقتصادش عمدتا متکى بر گردشگرى است و شهرتش به سبب مشخصه‏ هاى تاریخى آن است. منافع اقتصادى شهر تاریخى از میراثش و محتواى بى‏نظیر و سیماى سنتى و کهن آن تامین مى‏شود. به گفته یورى (Urry, 1995) این امکان وجود دارد که سه پیش شرط براى شهر «تاریخى‏» یا «میراثى‏» مد نظر قرار گیرد.

اول: شهر تاریخى به میراثى جاذب و بناهایى نیاز دارد که به نحوى از ادوار گوناگون تاریخى بر جاى مانده باشند.

دوم: بناهاى شهر تاریخى الزاما باید به شیوه‏اى متناسب با تقاضاى گردشگرى مورد استفاده قرار گیرند.

سوم: هر یک از ساختمانهاى شهر تاریخى یا شهر به مفهوم عام بایستى داراى اهمیت تاریخى باشند، یا واقعه‏اى کلیدى از ادوار گذشته نشان دهند. این طبقه‏بندى با خطوط هدایتى ارائه شده توسط گلاسون و دیگران (۱۹۹۵ ) و مدیریت‏یادمانهاى گردشگرى در تعدادى از شهرها و شهرکهاى تاریخى اروپا هماهنگ است. در مطالعه گلاسون و دیگران، شهرهاى تاریخى از طریق جاذبه‏هاى مشهور، همراه با ظهور آنها به عنوان مقاصد گردشگرى عمومى شناسایى شده‏اند.

بنابراین سه عامل «دوران گذشته‏»، «تاریخ‏» و «میراث باستانى‏» در شناسایى شهرهاى تاریخى / میراثى اهمیت ویژه دارد. با این ترتیب، شهر تاریخى بایستى داراى قدمت زمانى، بیانگر تحولات تاریخى و نمایانگر سطح فرهنگ و تمدن باستانى باشد. از ترکیب این سه عامل شکل خاصى از برنامه‏ریزى شهرهاى تاریخى / میراثى به شرح ذیل به وجود مى‏آید.

بنابراین از مفهوم شهر تاریخى / میراثى، گذشته به دلیل «زیبایى‏» و «بى‏نظیرى‏» فرم / کالبد و کارکرد بناها، محلات و شهر و حفاظت فعال آنها مطرح مى‏شود. یعنى در واقع نگرش «درون‏زا و پایدار» به جاى «نگرش برون‏زا» و «مقطعى‏» براى حفظ و حراست‏شهر اهمیت مى‏یابد.

طبقه‏بندى شهرهاى تاریخى / میراثى

مدیریت‏شهر تاریخى در عمل مدیریت مجموعه‏اى از کارکردها است (کارکرد تفریحى / توریستى، کارکرد فرهنگى / پذیرایى، کارکرد خرید تفریحى / تخصصى). به هر حال شهر تاریخى محصولى متفاوت از مجموعه‏اى بى‏نظیر از وضعیتهاى برنامه‏ریزى و تاریخى است. لذا نیازمند انواع متفاوت مدیریت‏براى هر نوع شهر تاریخى است.

مشکل قابل طرح طبقه‏بندى شهرهاى تاریخى است. یک طبقه‏بندى کارآمد باید بر مشخصه‏هاى مکانهاى شهرى و نه بر روى منابع ذاتا بى‏نظیر و منفرد و تاریخى متکى باشد و مسایلى از قبیل اندازه شهر، ترکیب کارکردها و موقعیت آنها همراه با طیفى متکى بر تقاضا و متکى بر منابع شهر مدنظر قرار گیرد. اگر از چنین متغیرهایى استفاده شود، امکان دستیابى به مثالهایى از نمونه‏هاى شهر تاریخى به شرح ذیل وجود دارد.

۱- شهر تک نقشى «منبع – متکى‏»[۱] : وجود بناهاى میراثى / تاریخى غیرمتحرک باعث ایجاد شهر «منبع – متکى‏» صرف نظر از موقعیت مکانى تقاضا براى آن شده است. این جا منابع تاریخى براى غلبه بر مورفولوژى (سیما) و کارکردهاى شهر مهم هستند. اغلب، شهرهاى «جواهر نشان‏» کوچک شبیه و بسیارى شهرهاى دیگر در سراسر اروپا و سایر سرزمینهاى دنیا چنین شهرهایى مى‏باشند. سازگار کردن این شهرها با کارکردهاى مدرن مشکل است. و نیازمند شیوه مدیریتى حساس براى حداقل سازگارى با کارکردهاى مدرن مى‏باشد.

۲- شهر تک نقشى «تقاضا – متکى‏»[۲] : در واقع آفرینش میراثى تک‏نقشى بر اساس تقاضا است. تمایز مابین مکانهاى میراثى «تقاضا – متکى‏» و «منبع – متکى‏» روشن نیست، رشته‏اى از گامهاى کوچک از قبیل حفاظت گزینشى، مرمت، نوسازى، تقلید بناها و ساختمانهاى جدید را به حال و هواى گذشته پیوند مى‏دهد. نسخه‏هاى المثنى از آنچه در سابق وجود داشته مى‏تواند ساخته شود از قبیل شهر ، یا آنچه که ممکن است، همینطور در شهر وجود داشته باشد. و نهایتا آنچه مى‏بایست و یا مى‏توانست وجود داشته باشد، مى‏تواند آفریده شود. یعنى در واقع براساس تقاضاى روزافزون در مکانهاى شهرى مطلوب براساس اسلوب گذشته بناهاى میراثى نزدیک به واقع به صورت معنوى ساخته شود.

۳- شهر چند نقشى با اندازه متوسط: این نوع، معمول‏ترین شهر اروپایى است. براى اکثر اروپاییان محیط شهرى آشنا است. چنین شهرهایى معمولا داراى منابع تاریخى با اهمیت محلى و ناحیه‏اى مى‏باشند. اما به طور مساوى میراث با رشته‏اى وسیع از دیگر کارکردهاى شهرى به صورت همزیستى وجود دارد. مدیریت اینجا هم امکان‏پذیرتر و گزینشى است و به همان خوبى رقابتى است. که منجر به سازش میان میراث و دیگر راهبردهاى توسعه مى‏شود. مدل «شهر تاریخى – توریستى‏» که مقدمه تکامل تدریجى یک شهر تجارى مدرن و تاریخى – توریستى از نظر فضایى به شمار مى‏آید، در شکل زیر مشخص شده است. در تقسیم‏بندى شهرهاى تاریخى، شهر مشهد تا حدى بیانگر چنین مدلى است.

۴- مادر شهرهاى عمده، شهر بزرگتر، بهتر و از نظر کارکرد متنوع‏تر مى‏باشد. کارکرد تاریخى کم اهمیت‏تر است و به سایر کارکردهاى شهرى وابسته مى‏باشد. منابع تاریخى درطول زمان در اثر تجدید توسعه براى اهداف دیگر از بین رفته‏اند. مدیریت میراث در شهرهاى عمده معمولا مدیریت محلهاى با اهمیت در پیوند با یک بازار جهانى است که به هر حال از نظر فضایى به صورت «جزایر میراثى‏»» متنوع در یک شهر چند نقشى مجزا شده‏اند.

در نتیجه مى‏توان گفت‏شهر تاریخى از نظر «اندازه جمعیتى، نقش و کارکرد» مى‏تواند کوچک اندازه و تک نقشى («منبع – متکى‏» یا «تقاضا – متکى‏») باشد، یا «میانه اندام و چند نقشى‏» که نوع تاریخى توریستى نمونه آن است و یا بزرگ اندام و چند نقشى، که در آن نقش تاریخى داراى اهمیت نسبى کمترى است. با توجه به تقسیم‏بندى فوق و شاخصهاى تشخیص شهر تاریخى، شهر مشهد در طبقه شهرهاى میانه اندام تاریخى / توریستى قرار مى‏گیرد.

اهمیت‏شهرهاى تاریخى و حفاظت از آنها

ضرورت حفظ شهرهاى تاریخى داراى ابعاد متعددى است. در این میان «حفظ هویت تاریخى و میراث فرهنگى‏» که با گذشته یک ملت پیوند خورده و نمایانگر تمدن ملى است. اهمیت ویژه‏اى دارد. همچنین «چشم‏انداز اقتصاد فرهنگى‏» در قرن بیست و یکم، که یکى از پایه‏هاى اقتصادى عمده جوامع را تشکیل مى‏دهد از بهترین دلایل توجه به حفظ شهرهاى تاریخى است که در پایین تشریح شده است.

۱– حفظ هویت تاریخى و میراث فرهنگى

میراث فرهنگى زاییده استعدادها و ذوق هنرى انسان است و شامل آثار و ابنیه تاریخى، علوم فرهنگى، اسناد و مدارک علمى، صنایع دستى و موارد مشابه است که یادآور نبوغ و خلاقیت پیشینیان ماست و در انحصار فرد یا گروهى خاص نیست. بنابراین آثار و ابنیه داراى جاذبه‏هاى منحصربه‏فرد و ارزشهاى عمومى و کلى بیانگر سنتها و عادتهاى برجاى مانده از نسلهاى قبل، در زمره میراث فرهنگى به حساب مى‏آیند. در همین جهت مجمع میراث جهانى ملاکهاى لازم را براى تنظیم فهرست آثار به صورت زیر تعیین کرده است:

«گنجینه‏هاى فرهنگى‏» بایستى معتبر، اصیل، داراى تاثیرات قوى و جزء مدارک بى‏همتا، منحصر به فرد و مرتبط با عقاید و آراء مردم و همچنین ارزشها، سنتها و عادتهاى برجاى مانده از نسلهاى قبل براى مردم کنونى جهان باشد.

شهرهاى با سابقه تاریخى به مثابه نماد زندگى و تمدن گذشته، با سیماى متنوع کالبدى بیانگر تکامل تدریجى تمدن بشرى‏اند. استعداد و ذوق هنرى ساکنان آن شهرها در سیماى کالبدى شهر در دورانهاى تاریخى تجلى یافته است. و پیوستگى تکامل تاریخى را با حرکت از هسته قدیم (مرکزى) و اولیه شهر تا توسعه‏هاى اخیر مى‏توان مشاهده نمود. دخالتهاى کالبدى سودجویانه منجر به تخریب بخشى از کالبد سنتى و تاریخى شهر شده است. بنابراین حفظ هویت تاریخى و میراث فرهنگى، نیازمند نگهدارى از بخشهاى قدیم شهرها است.

۲– اقتصاد فرهنگى

دلیل دیگر در ضرورت وجود و حفظ شهرهاى تاریخى توجه به اقتصاد و فرهنگ در چشم‏انداز قرن بیست‏ویکم است، یعنى قرنى که دوره صنعتى کلاسیک به پایان رسیده، به قول «آلوین تافلز» وارد یک موج سوم شده‏ایم. پایه‏هاى اولیه رشد صنعتى بیشتر نه مواد خام بلکه «اطلاعات‏» است. محصولات کوچکتر و سبک‏ترند و مواد و انرژى حفظ و ذخیره مى‏کنند.

قسمت عمده هزینه‏ها مواد اولیه و خام نیست; بلکه فرآیندهاى اطلاعاتى، تحقیقاتى، فنى و مانند آن است. به طور خلاصه آنچه مشاهده مى‏شود تمایل در حال رشد به «سمت مادى‏زدایى اقتصاد» است. در درون این فرایند است که «ارزش اقتصادى فرهنگ، بایستى حفظ شود. در این میان، مراکز شهرى که نماد زندگى گذشته و تمدن میراثى هستند، بهترین جایگاه را دارند.

بنابرآنچه گفته شد، یکى از پایه‏هاى اقتصاد فرهنگى، شهرهاى «با سابقه تاریخى‏» به ویژه بافتهاى «قدیمى/ تاریخى‏» بخشهاى مرکزى این شهرها با معابر پر پیچ و خم و فرم معمارى سنتى مى‏باشند که سابقا مردم به سبب دشوارى رفت و آمد وسایط نقلیه موتورى از آنجا مى‏گریختند، ولى ناگهان به معادن واقعى طلا تبدیل شده است. دراین قسمت از شهر هسته اولیه شکل گرفته آثار با ارزش فرهنگى و هنرى کم‏نظیرى موسوم به «منابع تاریخى‏» به چشم مى‏خورد، که نماد عینى تمدن گذشته و زندگى شهرى است. (۶) و مبناى پایدارى از نظر اقتصادى به شمار مى‏روند که بر پایه «منابع مادى ساخت دست‏بشر» (۷) قرار دارد. یکى از مولدهاى عمده «اقتصاد فرهنگى‏» به شمار مى‏روند. لذا حفاظت از این بافتها که به واقع میراث باستان، هویت فرهنگى و یکى از منابع با ارزش اقتصادى است، ضرورت دارد. در نتیجه، الگوهاى احیاء و بازسازى مراکز تاریخى شهرهاى با سابقه نیز بایستى بر پایه نگرش «اقتصاد پایدار از نظر فرهنگى‏» استوار باشد و از «اندیشه توسعه پایدار» منابع مادى که حاصل ذوق، اندیشه، استعداد و لاقیت‏بشرى است، تغذیه کند. یعنى به واقع در مواجهه با شهرهاى تاریخى دو گزینه در مقابل یکدیگر قرار دارند:

۱- گزینه با جهت‏گرایى اقتصاد بازار ,(Market oriented) این گزینه باعث تخریب اقتصاد شهرى پایدار و «میراث فرهنگى هسته شهرى‏» مى‏شود.

۲- «گزینه با جهت‏گرایى حفظ ارزش کاربرى‏» باعث تجدید حیات اقتصادى مرکز شهر از نظر فرهنگى پایدار مى‏شود.

مزایا و معایب این دو گزینه عبارتند از:

رهیافت‏با جهت‏گرایى اقتصاد بازار – تغییر و تحول دایمى (توسعه) – تحریک توسعه اقتصادى – تشویق فعالیتهاى نو و پایدار از نظر اقتصادى و تغییرات کاربرى‏اراضى ترجیحى – فعالیتهاى متمرکز و تشدیدى و توسعه جدید براى پوشاندن حداکثر هزینه اجاره زمین و افزایش پایه مالیاتى – افزایش رقابت‏آمیز مرکز شهر به عنوان یک سرمایه‏گذارى مکانى / جذب سرمایه‏هاى جدید براى تجارى (بازارى) کردن بافت مرکزى شهر. – خلق تصویرى قوى و تازه از محدوده مرکز شهر به عنوان نماد قدرت اقتصادى و سیاسى

رهیافت‏ حفظ ارزش کاربرى

– حفظ استحکام – حفظ فعالیتهاى موجود و کالبد فیزیکى و اجتماعى و معرفى ارزشهاى جدید – محدود کردن شدت کاربرى‏ها و تراکم توسعه، تمرکز زدایى کارکردهاى خدماتى ویژه از نواحى تاریخى – حمایت از مشاغل محلى موجود و حفاظت از ساکنان کم‏درآمد، خوددارى از انتقال مردم از طریق افزایش آگاهى اجتماعى – حفاظت و نگهدارى از ساختمانهاى قدیمى و سبکهایى که کنترل دقیقى بر تغییرات فضایى و معیارهاى زیبایى‏شناسى تحمیل مى‏نمایند. – حفظ تصویر و چشم‏انداز محدوده شهر به عنوان نماد ارزش روحى و فرهنگى در مقیاس شهرى.

 

۰


نوشتن یک نظر

Show Buttons
Share On Facebook
Share On Twitter
Share On Google Plus
Share On Linkedin
Share On Youtube
Hide Buttons